Wywiad, kt\u00f3ry maj\u0105 Pa\u0144stwo okazj\u0119 czyta\u0107, jest pok\u0142osiem mojej dzia\u0142alno\u015bci studenckiej. Od obecnego semestru w Centrum Europejskim Uniwersytetu Warszawskiego funkcjonuje klub dyskusyjny dotycz\u0105cy zagadnie\u0144 socjologicznych, politycznych, spo\u0142ecznych, kulturowych, kt\u00f3rego jestem wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cycielem i jednym z pomys\u0142odawc\u00f3w. Na spotkaniach naszej sekcji socjologicznej omawiane s\u0105 wa\u017cne ksi\u0105\u017cki naukowe, popularnonaukowe, reporta\u017ce czy biografie i eseje znacz\u0105cych dla \u015bwiata nauk spo\u0142ecznych postaci. Na ostatnim spotkaniu ksi\u0105\u017ck\u0105 przez nas omawian\u0105 by\u0142y \u201eB\u0119karty pa\u0144szczyzny\u201d Micha\u0142a Rauszera – ksi\u0105\u017cka poruszaj\u0105ca tematyk\u0119 bunt\u00f3w ch\u0142opskich na przestrzeni wiek\u00f3w trwania pa\u0144szczyzny i pa\u0144skiego zniewolenia. Autor uczestniczy\u0142 w naszej dyskusji, czyni\u0105c z niej spotkanie autorskie. Po przeczytaniu tej ksi\u0105\u017cki i odbyciu dyskusji nad ni\u0105 z udzia\u0142em Micha\u0142a Rauszera zaproponowa\u0142em autorowi wywiad, na udzielenie kt\u00f3rego si\u0119 zgodzi\u0142.\u00a0<\/p>\n\n\n\n
***<\/p>\n\n\n\n
Swoj\u0105 najnowsz\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 \u201eB\u0119karty pa\u0144szczyzny\u201d zaczyna pan od tego, \u017ce powsta\u0142a ze z\u0142o\u015bci i frustracji. Co to za z\u0142o\u015b\u0107 i frustracja, z kt\u00f3rej zrodzi\u0142a si\u0119 ksi\u0105\u017cka poruszaj\u0105ca tematyk\u0119 kwestii ch\u0142opskiej i form oporu i bunt\u00f3w ch\u0142op\u00f3w na przestrzeni wiek\u00f3w?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Micha\u0142 Rauszer: To frustracja wynikaj\u0105ca z tego, \u017ce tematyka nie tylko ch\u0142op\u00f3w, ale tak\u017ce sprawczo\u015bci zwyk\u0142ych ludzi nie znajduje \u017cadnego pos\u0142uchu ani w naukach historycznych, ani nie ma swojego odd\u017awi\u0119ku w edukacji. Co gorsza, ma to bardzo du\u017cy wp\u0142yw na funkcjonowanie dzi\u015b polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa i niedostrzeganie tego wywo\u0142uje moj\u0105 z\u0142o\u015b\u0107 i frustracj\u0119.<\/p>\n\n\n\n Jak to jest z t\u0105 edukacj\u0105? O ch\u0142opach w niej rzeczywi\u015bcie ani be, ani me, ani kukuryku?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Tak, ch\u0142opi z edukacji szkolnej wypadli. S\u0105 oczywi\u015bcie wzmianki, w omawianej literaturze pojawiaj\u0105 si\u0119 gdzie\u015b w tle – to nie jest tak, \u017ce ich tam w og\u00f3le nie ma, ale ich rola nie jest pokazana w spos\u00f3b zadowalaj\u0105cy.<\/p>\n\n\n\n W sensie?\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n W tym sensie, \u017ce samo wspomnienie, \u017ce byli ch\u0142opi, czyli na dobr\u0105 spraw\u0119 80% mieszka\u0144c\u00f3w ziem polskich to jest nic. To, \u017ce oni byli nie sprowadza\u0142o si\u0119 jedynie do samego faktu, \u017ce byli – ich bycie wi\u0105za\u0142o si\u0119 z okre\u015blonymi konsekwencjami: systemem politycznym, ekonomicznym. Ch\u0142opi mieli swoje \u017cycie, a o nim w szkole si\u0119 nic nie m\u00f3wi. A przecie\u017c to wszystko na siebie oddzia\u0142ywa\u0142o. To nie jest tak, \u017ce szlachta, kt\u00f3ra stanowi wi\u0119kszo\u015b\u0107 podr\u0119cznik\u00f3w do historii, funkcjonowa\u0142a w pr\u00f3\u017cni. Przecie\u017c to nie by\u0142o tak, \u017ce w XVIII wieku by\u0142o 100 tysi\u0119cy szlachcic\u00f3w, a poza nimi nikt inny na tych ziemiach nie mieszka\u0142. Ich bogactwo i pa\u0142ace nie spad\u0142y z nieba.<\/p>\n\n\n\n A w nauce? Na – nomen omen – ch\u0142opski rozum powinno by\u0107 lepiej. S\u0105 historycy, antropolodzy, socjolodzy. Jest kilku znanych z tego, \u017ce zajmuj\u0105 si\u0119 tematyk\u0105 ch\u0142opsk\u0105. Nie nios\u0105 oni dla spo\u0142ecze\u0144stwa kaganka o\u015bwiaty w kontek\u015bcie jego pochodzenia i historii?\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n Na przestrzeni ostatnich lat ukazywa\u0142y si\u0119 opas\u0142e tomy, kt\u00f3re w nazwach mia\u0142y has\u0142a typu \u201ehistoria Polski\u201d i temu podobne. Profesor Dariusz \u0141ukasiewicz zada\u0142 sobie trud przejrzenia tych ksi\u0105\u017cek. W jednej z tych publikacji na bodaj\u017ce 700 stron na trzech by\u0142a wzmianka o ch\u0142opach, a w innej na troch\u0119 ponad 1000 ch\u0142opi s\u0105 na czterech. M\u00f3wimy o historii ziem polskich. Powinni\u015bmy zada\u0107 sobie pytanie: czyja jest wobec tego ta historia? Czy jest to historia kilku rz\u0105dz\u0105cych rod\u00f3w? Maj\u0105 one oczywi\u015bcie swoje zas\u0142ugi, nie chodzi o to, \u017ceby je z historii wymaza\u0107, ale proporcje s\u0105 zachwiane. A w\u015bciek\u0142o\u015b\u0107 wywo\u0142uje to, \u017ce tak naprawd\u0119 nie mamy poj\u0119cia o w\u0142asnej historii.\u00a0<\/p>\n\n\n\n Ale z t\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105 w\u0142asnej historii jest coraz lepiej czy coraz gorzej? Bo intuicyjnie powiedzia\u0142bym, \u017ce mimo wszystko coraz lepiej. Pewnym prze\u0142omem by\u0142 Andrzej Leder i jego \u201ePrze\u015bniona rewolucja\u201d. Powsta\u0142y ostatnio ksi\u0105\u017cki Adama Leszczy\u0144skiego, pana, Rados\u0142aw Rak napisa\u0142 powie\u015b\u0107 historyczn\u0105, kt\u00f3rej g\u0142\u00f3wnym bohaterem jest Jakub Szela i kt\u00f3ra zosta\u0142a nagrodzona nagrod\u0105 Nike. Mo\u017cna by poszerzy\u0107 ten katalog o jeszcze kilka nazwisk i ksi\u0105\u017cek. Zreszt\u0105 bibliografia \u201eB\u0119kart\u00f3w pa\u0144szczyzny\u201d bogata jest w publikacje i \u017ar\u00f3d\u0142a powsta\u0142e i skodyfikowane na przestrzeni PRL-u. A z tego co pan m\u00f3wi mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce jest coraz gorzej.\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n Po ksi\u0105\u017ckach Adama Leszczy\u0144skiego i mojej pada\u0142y argumenty, \u017ce przecie\u017c w PRL-u uczono. Tak, owszem, w PRL-u uczono. Ale co si\u0119 zatem sta\u0142o? Czy ta wiedza znikn\u0119\u0142a? W PRL-u uczono o sytuacji ch\u0142op\u00f3w, a po 1989 roku ta wiedza wyparowa\u0142a? Zmieni\u0142a si\u0119 przesz\u0142o\u015b\u0107?<\/p>\n\n\n\n \u017badna z tych hipotez nie wydaje si\u0119 prawdopodobna.\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n Po 1989 roku si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce ch\u0142op\u00f3w nie by\u0142o? Albo \u017ce – co jeszcze bardziej absurdalne – \u017ce mieli si\u0119 dobrze? W ca\u0142ej Europie i niemal na ca\u0142ym \u015bwiecie analogiczna warstwa ludno\u015bci by\u0142a w bardzo tragicznej sytuacji. A Polska mia\u0142aby by\u0107 jedn\u0105 wielk\u0105 oaz\u0105 mlekiem i miodem p\u0142yn\u0105c\u0105, w kt\u00f3rej szlachcic nic nie robi\u0142, tylko dba\u0142 o ch\u0142opa? No nie by\u0142o tak.<\/p>\n\n\n\n Transformacja zmieni\u0142a nasze my\u015blenie o przesz\u0142o\u015bci?\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n W okresie transformacyjnym podkre\u015bla\u0142o si\u0119 wag\u0119 przysz\u0142o\u015bci i w istocie wszyscy byli na niej skoncentrowani. Zak\u0142ada\u0142o si\u0119 firmy, robi\u0142o si\u0119 maj\u0105tki, post\u0119powa\u0142 rozw\u00f3j technologiczny, zach\u0142ysn\u0119li\u015bmy si\u0119 nowinkami z Zachodu. Czy oznacza\u0142o to, \u017ce my\u015blenie o przysz\u0142o\u015bci wypar\u0142o my\u015blenie o przesz\u0142o\u015bci? Nie wiem, ale jest to niepokoj\u0105ce, \u017ce kwestie zwi\u0105zane z \u017cyciem zwyk\u0142ych ludzi, nie tylko ch\u0142op\u00f3w, ale i robotnik\u00f3w, kobiet, po 89 roku znikn\u0119\u0142y. Je\u015bli nasza przesz\u0142o\u015b\u0107 przesta\u0142a mie\u0107 dla nas znaczenie, to co jak nie \u017cycie zwyk\u0142ych ludzi, naszych rodzic\u00f3w, dziadk\u00f3w, ma?\u00a0<\/p>\n\n\n\n W ksi\u0105\u017cce zwraca pan uwag\u0119, \u017ce lata 90. to powr\u00f3t mody na sarmatyzm.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Bardzo cz\u0119sto nowobogackie fortuny, kt\u00f3re pojawia\u0142y si\u0119 po 89 ubiera\u0142y si\u0119 w taki kostium. Charakterystyczne dla tamtej dekady by\u0142o budowanie dom\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142y wygl\u0105da\u0107 jak dworki szlacheckie. W kulturze popularnej dominuj\u0105cy wzorzec osoby maj\u0119tnej zak\u0142ada\u0142 posiadanie kominka, powieszonych w dworku skrzy\u017cowanych szabli czy trofe\u00f3w \u0142owieckich. To, z czym mieli\u015bmy do czynienia to reprodukowanie szlachecko\u015bci. Ma to swoje g\u0142\u0119bokie konsekwencje strukturalne. S\u0105 badania, kt\u00f3re pokazuj\u0105, \u017ce w Polsce przetrwa\u0142 model funkcjonowania instytucji, kt\u00f3ry oparty jest na schematach feudalnych. W\u0142a\u015bciciel firmy uwa\u017ca j\u0105 za sw\u00f3j folwark, a pracownik\u00f3w za ch\u0142op\u00f3w, kt\u00f3rzy powinni pracowa\u0107. Przek\u0142ada si\u0119 to na ma\u0142o partnerskie relacje.\u00a0<\/p>\n\n\n\n A to partnerstwo cz\u0119sto jest pozorowane. Slavoj \u017di\u017eek zwraca\u0142 uwag\u0119, \u017ce na przyk\u0142ad moda przechodzenia na ty pracodawcy z pracownikami w istocie jedynie zaciemnia obraz i pozwala pracownikom \u017cy\u0107 w z\u0142udnym prze\u015bwiadczeniu wszechobecnego egalitaryzmu.\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n Ale znamy tak\u017ce mn\u00f3stwo historii, kiedy niczego si\u0119 nawet nie pozoruje. Ostatnio rozmawia\u0142em z koleg\u0105, kt\u00f3ry pracuje w fabryce. W tej firmie ludzie pracuj\u0105 od 15-20 lat i zarabiaj\u0105 2500 tysi\u0105ca na r\u0119k\u0119. Z r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w trzymaj\u0105 si\u0119 tej pracy i nie mog\u0105 si\u0119 zwolni\u0107. A szef, przechadzaj\u0105c si\u0119 po fabryce, ich poni\u017ca. Twierdz\u0105c, \u017ce musi tak robi\u0107, by ci pracownicy czuli przed nim respekt. Gdy oni prosz\u0105 go o podwy\u017cki, bo 2500 tysi\u0105ca na r\u0119k\u0119, maj\u0105c rodzin\u0119 na utrzymaniu, to jest dzi\u015b nic, on odpowiada, \u017ce pa\u0144stwo go represjonuje, \u017ce musi p\u0142aci\u0107 ci\u0119\u017ckie podatki, zusy i tak dalej. A po tygodniu przyje\u017cd\u017ca do fabryki nowym porsze. I chwali si\u0119, \u017ce zosta\u0142o ono wyprodukowane na specjalne zam\u00f3wienie.\u00a0<\/p>\n\n\n\n R\u00f3\u017cnica polega jedynie na tym, \u017ce 200 i 300 lat temu nie by\u0142o tego porsze.\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n W ksi\u0105\u017cce opisuj\u0119 histori\u0119 s\u0142ynnego magnata, kt\u00f3ry znany by\u0142 z bardzo wystawnych uczt, s\u0142awnych w ca\u0142ej Rzeczypospolitej. A w tym samym czasie 15-20% jego ch\u0142op\u00f3w umiera\u0142o z g\u0142odu. Maj\u0105c na uwadze wszelkie r\u00f3\u017cnice i skal\u0119 dysproporcji obu sytuacji, nie da si\u0119 nie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce mamy do czynienia z podobn\u0105 struktur\u0105 my\u015blenia o osobach, kt\u00f3re s\u0105 pod nami. Wi\u0119c w\u0142a\u015bnie tak ma si\u0119 historia do transformacji. Pewne rzeczy zacz\u0119\u0142y wychodzi\u0107 na wierzch – rzeczy, kt\u00f3re nie do ko\u0144ca jako spo\u0142ecze\u0144stwo przepracowali\u015bmy. Na pewno nie przepracowali\u015bmy tego, \u017ce relacja wyst\u0119puj\u0105ca w pracy pa\u0144szczy\u017anianej nie jest dobra ani dla pracownika, ani dla pa\u0144stwa, ani dla spo\u0142ecze\u0144stwa. Ona jest czasowo dobra tylko dla tego, kt\u00f3ry stoi na szczycie. A tych, kt\u00f3rzy stoj\u0105 na szczycie, jest u\u0142amek procenta. Takie relacje nigdy dobrze si\u0119 nie ko\u0144cz\u0105.\u00a0<\/p>\n\n\n\n III RP i kapitalizm, kt\u00f3ry si\u0119 z ni\u0105 wi\u0105za\u0142, doprowadzi\u0142 do odrestaurowania relacji folwarcznych?\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n Nie szed\u0142bym tak daleko. W PRL-u te\u017c bardzo mocno by\u0142o wida\u0107 te relacje – przyk\u0142ad partii rz\u0105dz\u0105cej, kt\u00f3ra jest predestynowana do rz\u0105dzenia. Gdyby\u015bmy mieli por\u00f3wna\u0107 struktury pa\u0144szczy\u017aniane ze strukturami peerelowskimi, to mamy analogiczn\u0105 sytuacj\u0119 – jest jaki\u015b partyjniak, kt\u00f3ry uwa\u017ca, \u017ce to on jest od rz\u0105dzenia i zarz\u0105dza pa\u0144stwem jak w\u0142asnym folwarkiem. Mamy raczej do czynienia z pewn\u0105 ci\u0105g\u0142o\u015bci\u0105 historyczn\u0105 trwania my\u015blenia pa\u0144szczy\u017anianego, kt\u00f3re w PRL-u, ze wzgl\u0119du na to, \u017ce si\u0119 ideologicznie na czym innym opiera\u0142, nie mog\u0142o by\u0107 wyra\u017cane wprost za pomoc\u0105 przebieranek w szlacheckie szaty. Wszystko trzeba by\u0142o przykry\u0107 pseudoludowo\u015bci\u0105 – do\u017cynki, klasa ludowa na sztandarach. A czy ona g\u0142oduje czy nie, to nikogo to nie obchodzi\u0142o.\u00a0<\/p>\n\n\n\n Wi\u0119c na czym polega specyfika III RP w kontek\u015bcie historii ludowej?\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n Po 89 mamy do czynienia z powrotem sarmacko\u015bci i kultury pa\u0144szczy\u017anianej w sferze symbolicznej. Ale poza tym mamy do czynienia z ci\u0105g\u0142o\u015bci\u0105, kt\u00f3ra chwilowo w PRL-u przystroi\u0142a si\u0119 w inne pi\u00f3rka.\u00a0<\/p>\n\n\n\n Jak to wszystko si\u0119 ma do prze\u0142omowej w kszta\u0142towaniu naszej \u015bwiadomo\u015bci historycznej \u201ePrze\u015bnionej rewolucji\u201d? Oczywi\u015bcie s\u0105 r\u00f3\u017cne g\u0142osy, Leder nadal po siedmiu latach od wydania swojego opus magnum budzi kontrowersje i s\u0105 \u015brodowiska, kt\u00f3re jego analiz nie podzielaj\u0105 ani nawet nie powa\u017caj\u0105. O ile co do og\u00f3\u0142u my\u015bli chyba si\u0119 zgodzimy, \u017ce nie mamy wobec nich zastrze\u017ce\u0144, o tyle przyjmuj\u0119, \u017ce mo\u017cna zg\u0142asza\u0107 w\u0105tpliwo\u015bci co do pewnych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, na przyk\u0142ad do periodyzacji – \u017ce ta rewolucja nie dzia\u0142a si\u0119 na przestrzeni lat 1939-1989, a na przyk\u0142ad od 1941 do 2004. Ale jak si\u0119 ma to wszystko co pan m\u00f3wi, na przyk\u0142ad \u017ce wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie wci\u0105\u017c trwaj\u0105 relacje pa\u0144szczy\u017aniane, do Ledera stawiaj\u0105cego tez\u0119, \u017ce rewolucja to rozdzia\u0142 zamkni\u0119ty?<\/strong><\/p>\n\n\n\n Leder u\u015bwiadomi\u0142 nam, \u017ce na ziemiach polskich, pocz\u0105wszy od pocz\u0105tku drugiej wojny \u015bwiatowej, trwa\u0142a rewolucja – znikn\u0119\u0142o ziemia\u0144stwo, znikn\u0119li \u017bydzi, dokona\u0142 si\u0119 awans spo\u0142eczny wielu ludzi ze wsi. Problem polega na tym, \u017ce ta rewolucja by\u0142a – jak sam tytu\u0142 m\u00f3wi – prze\u015bniona. A tak\u017ce na tym, \u017ce za Lederem nie posz\u0142y kolejne opracowania, badania, publikacje. Nale\u017ca\u0142oby przemy\u015ble\u0107, \u017ce jedynym dost\u0119pnym w naszej kulturze wzorcem funkcjonowania po awansie spo\u0142ecznym by\u0142 wzorzec ziemia\u0144sko-szlachecko-elitarny.\u00a0<\/p>\n\n\n\n Czyli jaki?\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n Czytaj\u0105c r\u00f3\u017cne wspomnienia uw\u0142aszczanych ch\u0142op\u00f3w i artyku\u0142y tego dotycz\u0105cych, czy to w Galicji czy w Kr\u00f3lestwie Polskim czy w by\u0142ym zaborze pruskim, bardzo wyra\u017anie wida\u0107, \u017ce pa\u0144szczyzna ch\u0142op\u00f3w zr\u00f3wnywa\u0142a, mimo \u017ce mogli si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0107 mi\u0119dzy sob\u0105 maj\u0105tkowo i swoj\u0105 sytuacj\u0105 spo\u0142eczn\u0105. Ale kluczowe by\u0142o to, \u017ce wszyscy musieli wykonywa\u0107 pa\u0144szczyzn\u0119. Ona tak\u017ce si\u0119 r\u00f3\u017cni\u0142a – jedni mieli jej wi\u0119cej inni mniej, ale wszyscy byli jej poddani. Z kolei po uw\u0142aszczeniu bogatsi ch\u0142opi bardzo szybko weszli w buty pan\u00f3w. Zacz\u0119li wobec biedniejszych ch\u0142op\u00f3w, kt\u00f3rzy zacz\u0119li si\u0119 u nich podnajmowa\u0107 do pracy, stosowa\u0107 praktyki takie, jakby to oni byli panami folwarcznymi. Zreprodukowali jedyny system w\u0142adzy i zarz\u0105dzania, kt\u00f3ry znali. Ci bogatsi zacz\u0119li osiedla\u0107 si\u0119 w jednej okolicy, a biedniejsi zaczynali m\u00f3wi\u0107, \u017ce tam mieszka szlachta.\u00a0<\/p>\n\n\n\n Ironicznie.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Tak. J\u00f3zef Burszta, wspania\u0142y polski etnograf, opisywa\u0142 jak wygl\u0105da\u0142a sytuacja w karczmach. Bogaci ch\u0142opi zabraniali bawi\u0107 si\u0119 swoim dzieciom z biedniejszymi. Weszli w struktury my\u015blenia, tak jakby to oni byli panami. Leder doskonale pokaza\u0142, \u017ce w momencie, w kt\u00f3rym dokona\u0142 si\u0119 awans spo\u0142eczny po wojnie, jedynym dost\u0119pnym sposobem funkcjonowania w momencie, gdy jest si\u0119 troch\u0119 wy\u017cej, jest ten, kt\u00f3ry zna si\u0119 z historii i w\u0142asnego do\u015bwiadczenia, czyli spos\u00f3b funkcjonowania szlachty czy ziemia\u0144stwa. To jedyny spos\u00f3b zarz\u0105dzania innymi, kt\u00f3ry ch\u0142opi znali, bo przed chwil\u0105 kto\u015b inny nimi tak zarz\u0105dza\u0142. Synowie i c\u00f3rki ch\u0142op\u00f3w po tym, jak zyskiwali awans spo\u0142eczny, wchodzili w struktury my\u015blenia klas wy\u017cszych. Na tym polega ta prze\u015bniono\u015b\u0107, kt\u00f3ra w du\u017cej mierze jest prze\u015bnieniem wiejskich korzeni na rzecz jedynych znanych im struktur my\u015blenia, kt\u00f3re bardzo cz\u0119sto wyra\u017ca\u0142y si\u0119 za pomoc\u0105 to\u017csamo\u015bci narodowej. Bardzo mocno wyznawany patriotyzm \u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 z sarmatyzmem, kt\u00f3ry by\u0142 symboliczn\u0105 form\u0105, poprzez kt\u00f3r\u0105 ci ludzie my\u015bleli o sobie po dokonaniu awansu. To troch\u0119 jak ze szlacht\u0105 zagrodow\u0105 w czasach pa\u0144szczy\u017anianych – chocia\u017c byli tak samo biedni jak ch\u0142opi, to mieli klejnot, wi\u0119c czuli si\u0119 lepsi.<\/p>\n\n\n\n A my mieszkamy w blokach, wi\u0119c jeste\u015bmy lepsi ni\u017c wie\u015b.\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n Z bada\u0144 o wspomnieniach z PRL-u wynika, \u017ce wie\u015b postrzegano jako zacofane miejsce, z kt\u00f3rego ucieka\u0107 trzeba do miasta. Ucieczka do miasta, nawet je\u015bli wi\u0105za\u0142a si\u0119 z prac\u0105 w koszmarnych warunkach przez osiem godzin w fabryce i mieszkaniem w jakiej\u015b klitce w bloku, postrzegana by\u0142a jako awans i emancypacja wzgl\u0119dem wsi.\u00a0<\/p>\n\n\n\n Zasadniczym celem ka\u017cdej rewolucji jest emancypacja uciemi\u0119\u017conych grup spo\u0142ecznych. Ka\u017cda znacz\u0105ca rewolucja zachodnioeuropejska na przestrzeni ostatnich kilku wiek\u00f3w ten zasadniczy cel wype\u0142ni\u0142a, zburzy\u0142a bowiem albo przynajmniej mocno naruszy\u0142a dotychczas obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 struktur\u0119 spo\u0142eczn\u0105, przeciwko kt\u00f3rym masy si\u0119 buntowa\u0142y. Czy w przypadku polskiej rewolucji mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107, \u017ce spe\u0142ni\u0142a ona ten warunek, skoro tylko cz\u0119\u015b\u0107 dotychczas uciemi\u0119\u017conych przesta\u0142a by\u0107 uciemi\u0119\u017conymi? I ponadto kt\u00f3ra to cz\u0119\u015b\u0107 wyemancypowanych wesz\u0142a w buty ciemi\u0119\u017cycieli? Czy tak\u0105 rewolucj\u0119 mo\u017cna uzna\u0107 za udan\u0105?\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n Nie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 do ko\u0144ca o udanej rewolucji. Mieli\u015bmy do czynienia z emancypacj\u0105 szerokich mas bardziej pod wzgl\u0119dem gospodarczym. Praca w fabryce czy w mie\u015bcie, dost\u0119p do sanitariat\u00f3w, bie\u017c\u0105ca woda, powszechna edukacja, kt\u00f3r\u0105 zagwarantowa\u0142 PRL. Cokolwiek o tym systemie nie m\u00f3wi\u0107, to zwalczy\u0142 on skutecznie w Polsce analfabetyzm, wprowadzi\u0142 na wsie przychodnie lekarskie czy powszechn\u0105 opiek\u0119 medyczn\u0105. Pod tym wzgl\u0119dem na pewno mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o awansie. Natomiast nie by\u0142bym sk\u0142onny w tym kontek\u015bcie m\u00f3wi\u0107 o rewolucji. Bardziej mamy do czynienia z awansem, kt\u00f3ry spowodowa\u0142, \u017ce osoby, kt\u00f3re awansowa\u0142y, wype\u0142ni\u0142y puste miejsca po bogatych \u017bydach, ziemia\u0144stwie i mieszczanach.<\/p>\n\n\n\n Konieczno\u015b\u0107 wype\u0142nienia pustych miejsc jest kluczowym czynnikiem odr\u00f3\u017cniaj\u0105cym polsk\u0105 rewolucj\u0119 od zachodnich?\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n Tak, ale to nie jedyna r\u00f3\u017cnica. Zachodnioeuropejski kapitalizm rozwija\u0142 si\u0119 w kontek\u015bcie istnienia monarchii absolutystycznych, czyli silnych pa\u0144stw. Dobrze pokazuje to mitologi\u0119, z kt\u00f3r\u0105 cz\u0119sto si\u0119 dzi\u015b mierzymy: by\u0142 ustr\u00f3j feudalny, kt\u00f3ry by\u0142 niewolnictwem i kt\u00f3ry zosta\u0142 przezwyci\u0119\u017cony przez bardziej wolno\u015bciowy ustr\u00f3j, dzi\u0119ki kt\u00f3remu d\u0105\u017cy\u0107 mo\u017cna do wolnego rynku. Analiza historyczna udowadnia jednak, \u017ce wolny rynek jest mo\u017cliwy tylko w silnym pa\u0144stwie.\u00a0<\/p>\n\n\n\n Na przyk\u0142ad?\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n We\u017amy Angli\u0119 po rewolucji przemys\u0142owej. Mamy tam siln\u0105 w\u0142adz\u0119 monarchy, kt\u00f3ry jest gwarantem prawa, weksli, transakcji handlowych, kt\u00f3re s\u0105 zawierane. Tworzy podwaliny pod system rynkowy, kt\u00f3ry dzi\u0119ki temu si\u0119 rozwija. Jest prawo, kt\u00f3re reguluje transakcje mi\u0119dzy nami, ja si\u0119 mog\u0119 na przyk\u0142ad odwo\u0142a\u0107, jest pewne bezpiecze\u0144stwo handlu. Historia ekonomiczna pokazuje, \u017ce kapitalizm i wolny rynek potrzebuj\u0105 silnego pa\u0144stwa, kt\u00f3re b\u0119dzie gwarantowa\u0142o transakcje handlowe. Tak si\u0119 to rozwija\u0142o w pa\u0144stwach zachodnich, przede wszystkim w Anglii, kt\u00f3ra najwcze\u015bniej wesz\u0142a w faz\u0119 dojrza\u0142ego kapitalizmu, a p\u00f3\u017aniej we Francji czy w Niemczech. W krajach tych bezpo\u015brednie zniewolenie ch\u0142op\u00f3w znikn\u0119\u0142o wraz ze \u015bredniowieczem. Tylko w Hiszpanii dalej istnia\u0142o co\u015b podobnego do naszej pa\u0144szczyzny, a pozosta\u0142e pa\u0144stwa opiera\u0142y si\u0119 na oczynszowaniu ch\u0142op\u00f3w, czyli w gr\u0119 wchodzi\u0142y transakcje rynkowe gwarantowane przez w\u0142adze i kr\u00f3l\u00f3w. W Polsce mieli\u015bmy system, kt\u00f3ry by\u0142 gospodarcz\u0105 i polityczn\u0105 anarchi\u0105.\u00a0<\/p>\n\n\n\n W ksi\u0105\u017cce opisuje pan, \u017ce ka\u017cda ziemia, kt\u00f3ra nale\u017ca\u0142a do szlachcica by\u0142a jak osobne pa\u0144stwo. Pan mia\u0142 nad swoim ch\u0142opem nieograniczon\u0105 w\u0142adz\u0119, s\u0105downicz\u0105, wykonawcz\u0105 i ustawodawcz\u0105. Pa\u0144stwa w pa\u0144stwie.<\/strong><\/p>\n\n\n\n W Polsce szlachcic nadawa\u0142 prawa, okre\u015bla\u0142 obowi\u0105zki, emitowa\u0142 nawet swoj\u0105 walut\u0119, kt\u00f3ra by\u0142a odciskana na kawa\u0142kach sk\u00f3ry. Pa\u0144stwo w og\u00f3le nie ingerowa\u0142o we w\u0142asno\u015b\u0107 prywatn\u0105, co sko\u0144czy\u0142o si\u0119 jego monopolizacj\u0105 i oligarchizacj\u0105 przez grupk\u0119 magnat\u00f3w, kt\u00f3rzy traktowali je jak swoj\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107, z kt\u00f3r\u0105 mogli robi\u0107 co chcieli. Ch\u0142opi na Zachodzie tak\u017ce byli w tragicznej sytuacji, ale byli inaczej usytuowani wobec w\u0142adzy, kt\u00f3ra by\u0142a bardziej scentralizowana. We Francji w XVII wieku sprzymierzyli si\u0119 ch\u0142opi z mniejsz\u0105 i \u015bredni\u0105 szlacht\u0105 przeciwko absolutystycznej w\u0142adzy pa\u0144stwowej. To skutkowa\u0142o tym, \u017ce w\u0142adza ta albo t\u0142umi\u0142a bunty krwawo, albo sz\u0142a na pewne ust\u0119pstwa, albo t\u0142umi\u0142a krwawo, a potem i tak musia\u0142a p\u00f3j\u015b\u0107 na pewne ust\u0119pstwa. Ten system pod wp\u0142ywem oddolnych ruch\u00f3w ewoluowa\u0142 w stron\u0119 funkcjonuj\u0105cego pa\u0144stwa, ale pozbawionego kr\u00f3la, kt\u00f3ry sta\u0142 na jego szczycie. Natomiast w Polsce w\u0105skie grupki skupione wy\u0142\u0105cznie na w\u0142asnym interesie zoligarchizowa\u0142y pa\u0144stwo. W tamtych czasach mieli\u015bmy sytuacj\u0119 pod tytu\u0142em \u201eCo by si\u0119 sta\u0142o, gdyby spe\u0142ni\u0142 si\u0119 mokry sen neolibera\u0142\u00f3w\u201d, w kt\u00f3rym to \u015bnie pa\u0144stwo w og\u00f3le nie ingeruje. Sko\u0144czy\u0142o si\u0119 to po prostu powszechnym monopolem, skrajnym wyzyskiem, niewolnictwem i oligarchizacj\u0105.\u00a0<\/p>\n\n\n\n Czyli paradoksalnie silne pa\u0144stwo by\u0142o czynnikiem pozwalaj\u0105cym w wi\u0119kszym stopniu wyemancypowa\u0107 si\u0119 klasom ni\u017cszym ni\u017c s\u0142abe?\u00a0<\/strong><\/p>\n\n\n\n Tak, rozw\u00f3j, kt\u00f3ry odbywa\u0142 si\u0119 w pa\u0144stwach zachodnich by\u0142 efektem presji oddolnej nieuprzywilejowanych warstw spo\u0142ecze\u0144stw. Dzi\u0119ki temu, \u017ce pa\u0144stwa na Zachodzie by\u0142y jednolitymi organizmami, masy mog\u0142y wobec czego stawia\u0107 swoje \u017c\u0105dania. No i nie zapominajmy o tym, \u017ce bogactwo pa\u0144stw zachodniej Europy zosta\u0142o zbudowane na kolonializmie po prostu.\u00a0 ***<\/p>\n\n\n\n Micha\u0142 Rauszer \u2013 doktor nauk humanistycznych. Etnolog, kulturoznawca. Pracuje na Uniwersytecie Warszawskim. W pracy badawczej zajmuje si\u0119 pa\u0144szczyzn\u0105 w perspektywie antropologii historii. Autor m. in. ksi\u0105\u017cek \u201eHomo frajer. Nie\u015bwiadome wymiary kultury\u201d, \u201eB\u0119karty pa\u0144szczyzny\u201d i \u201eSi\u0142a podporz\u0105dkowanych\u201d. Pod redakcj\u0105 Micha\u0142a Rauszera, Wojciecha J\u00f3zefa Burszty i Piotra Jezierskiego\u00a0ukaza\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c\u00a0zbi\u00f3r artyku\u0142\u00f3w \u201eZwodnicze imaginarium. Antropologia neoliberalizmu\u201d.<\/p>\n\n\n\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Wywiad, kt\u00f3ry maj\u0105 Pa\u0144stwo okazj\u0119 czyta\u0107, jest pok\u0142osiem mojej dzia\u0142alno\u015bci studenckiej. Od obecnego semestru w Centrum Europejskim Uniwersytetu Warszawskiego funkcjonuje klub dyskusyjny dotycz\u0105cy zagadnie\u0144 socjologicznych, politycznych, spo\u0142ecznych, kulturowych, kt\u00f3rego jestem wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cycielem i jednym z pomys\u0142odawc\u00f3w. Na spotkaniach naszej sekcji socjologicznej omawiane s\u0105 wa\u017cne ksi\u0105\u017cki naukowe, popularnonaukowe, reporta\u017ce czy biografie i eseje znacz\u0105cych dla \u015bwiata nauk […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":373,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[453,457,444,450,447,448,443,462,461,455,442,336,459,451,458,454,445,452,460,446,449],"class_list":["post-370","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized","tag-adam-leszczynski","tag-andrzej-leder","tag-bekarty-panszczyzny","tag-ce-uw","tag-centrum-europejskie-uniwersytetu-warszawskiego","tag-centrum-europejskie-uw","tag-chlopi","tag-feudalizm","tag-folwark","tag-jakub-szela","tag-michal-rauszer","tag-neoliberalizm","tag-panszczyzna","tag-prl","tag-przesniona-rewolucja","tag-radek-rak","tag-sila-podporzadkowanych","tag-slavoj-zizek","tag-szlachta","tag-uniwersytet-warszawski","tag-uw"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mateuszryczek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/370"}],"collection":[{"href":"https:\/\/mateuszryczek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mateuszryczek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszryczek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszryczek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=370"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/mateuszryczek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/370\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":372,"href":"https:\/\/mateuszryczek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/370\/revisions\/372"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszryczek.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/373"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mateuszryczek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=370"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszryczek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=370"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mateuszryczek.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=370"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
<\/p>\n\n\n\n